Niyazi Berkes “Türkiyede Çağdaşlaşma”
kitabının “dil çağdaşlaşması ve siyasal anlamları” bölümünde, 1850’li yıllara
gelindiğinde, Tanzimat Dönemi’nin getirdiği Osmanlı geleneğinin yavaş yavaş
parçalanması sürecinin, dil, basın ve yazı alanlarındaki görünüşlerine
değinmiştir.Tanzimat Dönemi’nin dil, basın ve yazı alanlarındaki gelişmelerinde
“aydınlanma”, “halka doğru eğilimi” ve “siyasal özgürlük “ başlıkları altında
incelenebilecek üç düşün yönü saptamıştır.
Aydınlanma, başlangıcı
III.Selim zamanına kadar giden din ve gelenek alışkanlıkları yerine, aklın ve
özellikle batıda gelişen bilimsel ölçülerin üstünlüğü inancını simgeler.Siyasal
özgürlük, iktidarın mutlak gücünü kırarak demokrasi yolundaki halkın özgürlüğü
idealinin özlenmesidir. Halka doğru eğilimiyse yönetici tabaka ve halk kitleleri
arasındaki uçurumun başta dil olmak üzere birbirlerini anlama araçlarını
geliştirme isteğini yansıtır.